دسته‌ها

مناطق

باغ گنبد سبز: جلوه‌ای از شکوه معماری در دوران صفویه

بهشته بلندنظر
تاریخی

مقابر گنبد سبز قم از آثار باقی مانده دوران صفویه بوده که در گذشته به آن دروازه کاشان می‌گفتند، دلیل این نامگذاری شباهت بسیار زیاد گنبدهای این بنا با گنبدهای دروازه کاشان است. این مقابر از قرن هشتم هجری شاهد مناسبت‌های مذهبی-تاریخی زیادی بوده که به همین دلیل به برج‌های آرامگاهی نیز معروف است. این سه بنا با گنبدهای فیروزه‌ای در انتهای خیابان چهارمردان و جنب گلزار شهدا ساخته شده و به باغ گنبد سبز معروف است. هرساله علاقمندان و گردشگران زیادی برای دیدن این مقابر تاریخی راهی قم می‌شوند، اما اگر شما در شهرقم زندگی کرده و اطلاعاتی از آن ندارید پیشنهاد می‌کنیم برای خواندن قدمت و مشخصات این سه عمارت تا انتهای باغ گنبد سبز جلوه‌ای از شکوه معماری در دوران صفویه همراهمان باشید.

باغ گنبد سبز
باغ گنبد سبز

باغ گنبد سبز

گفته می‌شود که در این سه مقبره سعد، سعید و مسعود که از بزرگان عرب‌ یمنی، أشعری و احیاکنندگان قم در دوره اسلامی بشمار می‌آیند دفن شده‌اند.

درحالیکه بر اساس کتیبه و متون تاریخی موجود، این سه گنبد مربوط به محل دفن خواجه اصیل الدین، خواجه علی صفی و شخص گمنام دیگری است(به دلیل از بین رفتن کتیبه گنبد سوم هویت او ناشناخته است) که از سران و بزرگان اشعریان بوده و همچنین از نسل زکریا بن آدم واحمد بن اسحاق أشعری، نماینده سه امام دوران خود و بنیان‌گزاران شیعه إثنی عشری بشمار می‌آیند بوده است. البته هرکدام از این گنبدها مربوط به یک نفر نبوده و افراد دیگری هم از همان خانواده در آن جا مدفون هستند.

گنبدهایی که مقابر گنبد سبز را تشکیل می‌دهند عبارتند از سه گنبد، که گنبد شمالی متعلق به اواخر قرن هشتم یا اوایل قرن نهم هجری معرفی شده است. گنبد مرکزی آرامگاه خواجه علی صفی و مقبره‌ سه تن از فرمانروایان خاندان صفی بوده که به سال ۷۹۲ هجری قمری برمی‌گردد. همچنین گنبد جنوبی محل دفن خواجه اصیل الدین و دو نفر دیگر از حاکمان خاندان صفی در سال ۷۶۱ هجری قمری می‌باشد.

گنبدهایی که مقابر گنبد سبز را تشکیل می‌دهند عبارتند از سه گنبد، که گنبد شمالی متعلق به اواخر قرن هشتم یا اوایل قرن نهم هجری معرفی شده است
گنبدهایی که مقابر گنبد سبز را تشکیل می‌دهند عبارتند از سه گنبد، که گنبد شمالی متعلق به اواخر قرن هشتم یا اوایل قرن نهم هجری معرفی شده است

خاندان اشعریان

بهتر است کمی هم با خاندان اشعریان و نقش آن‌ها در قم در شهر قم آشنایی پیدا کنیم. خاندان مالک بن عامر اشعری در اواخر قرن اول هجری از کوفه به سمت قم هجرت کرده و جزو اولین شیعیانی بودند که به ایران ‌آمدند. آنان در شهر قم بسیار پر تعداد بوده و ثروت خوبی هم داشتند. همین موضوع باعث شد که با تکیه بر وحدت کلمه، از نیمه نخست قرن دوم تا نیمه دوم قرن چهارم دولت‌شهری را بنا کنند.

در ارج مقام اشعریان باید بگویم که آن‌ها در قرن اول نخستین پایتخت شیعه در ایران را پایه گزاری کرده و از آن پس بود که تفکر و اندیشه ناب اسلامی و شناخت معصومین ترویج پیدا کرد.
قدرت و امکانات اشعریان در راه اعتلای فرهنگ و مذهب شیعه امامیه بسیار کمک کننده بوده است. آن‌ها در این سالها توانستند با تأسیس حوزه علمیه قم، تربیت نخبگان سیاسی و مذهبی، پدیدآوری آثار مکتوب و تبلیغ، و نشر تشیّع شهر را در سلسله دولت‌شیعه قرار داده و میراث امامان را حفظ و به نسل‌های آینده منتقل نماید.

همچنین با ورود أشعریان به قم مزارع و املاک آنان در شهرها و نواحی اطراف شهر نیز گسترش یافت که این موضوع موجب حضور پررنگ آنان در شهرهایی مثل قزوین، کاشان، آبه، تفرش، فراهان، ساوه و حتی مناطقی در اطراف همدان شد.

ظهور تشیّع در این مناطق را تا حدود زیادی مدیون اقدامات اشعریان هستیم. از آن زمان بود که فعالیت‌ عالمان دینی به شهر قم محدود نشده و در دامنه‌ی جغرافیایی وسیع‌تری گسترش یافته است. این مناطق شامل: شام، مصر و شرقی‌ترین سرزمین‌های اسلامی مثل حجاز (مکه، مدینه)، عراق (بصره، واسط، بغداد، کوفه، سامرّاء، موصل و انبار) و همچنین ری، اهواز، قزوین، اصفهان، نهاوند، کرمانشاه، شیراز، سیستان، زنجان، طبرستان، خراسان (مشهد، مرو، هرات، نیشابور، بلخ و ایلاق) تفلیس می‌باشد.

آسیای مرکزی مثل بخارا، سمرقند، کش، فاریاب، شام و مصر را نمی‌توان از قلم انداخت. علاوه بر این، مهاجرت‌ سادات و طلاب قم به دیگر نقاط (کاشان، فارس، ری، نیشابور، طبرستان، طوس، بغداد و بصره) را در ترویج اسلام نباید نادیده گرفت. شهر قم با اقدامات چشمگیر اشعریان، قدیمی‌ترین و استوارترین پایگاه تشیّع در ایران شد و این لقب را تا امروز حفظ کرده است.

معماری مقابر گنبد سبز

از اواخر دوره سلجوقی و عصر ایلخانی مرسوم بود که برای آرامگاه افراد معروف و حکمای شهر تزئینات و گچبری‌های زیبایی را طراحی کنند، اما نکته حائز اهمیت درباره مقابر گنبد سبز شباهت نقش‌ها و ترنج‌های آن با گچبری‌های سقف ایوان‌های طبقه دوم گنبد سلطانیه است.

مقابر گنبد سبز شباهت نقش‌ها و ترنج‌های آن با گچبری‌های سقف ایوان‌های طبقه دوم گنبد سلطانیه است.
مقابر گنبد سبز شباهت نقش‌ها و ترنج‌های آن با گچبری‌های سقف ایوان‌های طبقه دوم گنبد سلطانیه است.

این شباهت به آن اندازه است که مورخان و باستان شناسان آن را کار دست یک هنرمند می‌دانند. آن ها احتمال می‌دهند که بعد از ساخت گنبد سلطانیه، هنرمندان و معماران خبره از سراسر کشور برای یادگیری فوت و فن های لازم نزد ایشان رفته و با یکدیگر به تبادل هنر و تجربه پرداخته‌اند.

در حال حاضر مهم‌ترین ویژگی که این بنای تاریخی را شاخص کرده معماری منحصربفرد مقابر است. در این بناها از تزئینات و گچبری‌های تحسین‌برانگیزی استفاده شده که می‌توانیم آن را به عنوان یک نمونه‌ی تاریخی کم‌‌نظیر و و قابل ستایش معرفی کنیم.

گنبدهای این عمارات، به صورت دو پوسته‌ جداگانه رک طراحی شده است که پوسته‌ خارجی از روش منشور شانزده ترکی و پوسته‌ داخلی آن به شکل عرقچین ساخته شده و روی بدنه‌ استوانه‌ای با ۱۲ وجه قرار گرفته است.

معماران و استادکاران ایران در زمان گذشته از تزئینات و گچبری‌های حیرت آوری استفاده کرده‌اند که به شکوه و جلال این عمارت افزوده و یک اثر هنری تحسین برانگیز برای آیندگان باقی گذاشتند.
این را هم اضافه کنم که در آن زمان مردم قم مردگان خود را در سرداب دفن می‌کردند، به همین خاطر در زیر بنای هر یک از مقابر گنبد سبز یک سرداب ساخته شده که محل دفن نامبردگان است.

معماران و استادکاران ایران در زمان گذشته از تزئینات و گچبری‌های حیرت آوری استفاده کرده‌اند که به شکوه و جلال این عمارت افزوده و یک اثر هنری تحسین برانگیز برای آیندگان باقی گذاشتند.
معماران و استادکاران ایران در زمان گذشته از تزئینات و گچبری‌های حیرت آوری استفاده کرده‌اند که به شکوه و جلال این عمارت افزوده و یک اثر هنری تحسین برانگیز برای آیندگان باقی گذاشتند.

گنبد شمالی

قدمت گنبد شمالی طبق تحقیقات مورخان و تاریخ شناسان به سال های ۷۱۵ تا ۷۶۵ برمی‌گردد. این تاریخ تقریبی بیان شده چون بخش زیادی از کتیبه بنا از بین رفته و هیچ اطلاعاتی از صاحب آرامگاه و سال ساخت بنا در دست نیست. مورخان معتقدند که به دلیل شکل ظاهری یکسانی که این گنبدها باهم دارند باید در یک بازه زمانی ساخته شده باشند. به گفته آن‌ها هر سه بنا مربوط به خاندان صفی می‌باشد.

تزئینات گچبری در گنبد شمالی حیرت انگیز است. غیر ممکن است آن را ببینید و محو زیبایی اش نشوید. معمار اینا بنا یک طرح هندسی ۸ ضلعی را در ساخت ان در نظر گرفته که از درون نیز به همین شکل دیده می شود. گنبد ۱۶ ضلعی هم از داخل به شکل یک مخروط زیبا قابل مشاهده است.

سازندگان مقبره‌ شمالی در ایران قدیم از آجر برای ساخت دیوارها و پایه‌ گنبد استفاده کرده‌اند. هم اکنون روی گنبد با کاشی‌های فیروزه تزئین شده که به نظر می‌رسد این کار همزمان با مرمت و تعمیرات باغ گنبد سبز در سال ۱۳۷۷ صورت گرفته باشد.

قدمت گنبد شمالی طبق تحقیقات مورخان و تاریخ شناسان به سال های ۷۱۵ تا ۷۶۵ برمی‌گردد.
قدمت گنبد شمالی طبق تحقیقات مورخان و تاریخ شناسان به سال های ۷۱۵ تا ۷۶۵ برمی‌گردد.

گنبد جنوبی در باغ گنبد سبز

این گنبد در بخش جنوبی قرار گرفته و براساس کتیبه‌ برجای‌مانده، محل دفن خواجه اصیل الدین از فرزندان علی صفی نیای می‌باشد. خواجه اصیل الدین از بزرگان خاندان صفی بوده و به عنوان نائب مخصوص خواجه علا الدین محمد هندو فعالیت داشته است. (خواجه علا الدین بعد از فوت ابوسعید بهادر در سال ۷۳۹ هجری قمری حکومت بر قم را عهده دار شد و تا سال ۷۵۹ هجری قمری که به قتل رسید این مسئولیت را عهده دار بود.)

خواجه اصیل الدین عموی بانی باغ گنبد سبز بوده است. همچنین خواجه علی اصیل معروف به جمال الدین علی (از اولین حاکمان و فرمانروایان قم و توابع آن) فرزند وی بوده است.
مقبره‌ جنوبی به دلیل قرار گرفتن در بخش جنوبی باغ گنبد سبز به همین نام شناخته شده است.

این بنا فاقد گنبد رُک بوده و ارتفاع کمتری از دو بنای مرکزی و شمالی دارد. امروزه توجه کمتری از سوی بازدید کنندگان به این بنا شده که دلیل آن ارتفاع کم و ظاهر متفاوت آن است. این بنا به دلیل گذر زمان و بلایای طبیعی گنبد خود را از دست داده و متاسفانه هیچ گونه مرمت و بازسازی برای ساخت گنبد صورت نگرفته است. فقط پوسته کروی و داخلی آن توسط کارشناسان و معماران تاریخی بازسازی شده است. این بنا هم مانند گنبد مرکزی از بیرون به صورت ۱۲ ضلعی و از درون به صورت ۸ ضلعی ساخته شده است.

گچبری‌ها و تزئینات گنبد جنوبی در طاق نماها و کتیبه‌ها بسیار زیباست. شما می‌توانید چندین آن را تماشا کرده و لذت ببرید بدون آنکه خسته شوید. مانند دو بنای دیگر روی دیواره بیرونی بنا، اسم مبارک حضرت علی(ع) نوشته شده و به خوبی قابل مشاهده است. بر اساس بررسی‌های صورت گرفته در مقبره جنوبی به نظر نمی‌رسد که معماری آن مربوط به قرن هشتم هجری باشد.

این بنا فاقد گنبد رُک بوده و ارتفاع کمتری از دو بنای مرکزی و شمالی دارد. امروزه توجه کمتری از سوی بازدید کنندگان به این بنا شده که دلیل آن ارتفاع کم و ظاهر متفاوت آن است.
این بنا فاقد گنبد رُک بوده و ارتفاع کمتری از دو بنای مرکزی و شمالی دارد. امروزه توجه کمتری از سوی بازدید کنندگان به این بنا شده که دلیل آن ارتفاع کم و ظاهر متفاوت آن است.

گنبد مرکزی

براساس نوشته‌های موجود در کتیبه‌ این گنبد که در بخش مرکزی باغ قرار گرفته، پرواضح است که این مکان، محل دفن سه تن از خاندان صفی است. خواجه جمال الدین علی (همان خواجه علی صفی، فرزند خواجه صفی الدین) که از نوادگان علی صفی ماضی بوده و یکی از سیاسیون و صاحب نظران قرن هشتم هجری قمری می‌باشد. او دومین امیر خاندان صفی شناخته شده که بعد از مرگ خواجه علی اصیل فرمانروایی شهر قم به او سپرده شد.

طبق آثار باقی مانده تا سال ۷۷۴ هجری قمری وی مسند حکومت را در دست داشته است.

از آثار به جا مانده از خواجه علی می توان به ساخت یک معبد یا عبادت خانه در شهر قم و خارج از دروازه‌ کنکان اشاره کرد. علاوه بر این، گنبد اصیل الدین توسط او بر مزار عمو (خواجه اصیل الدین) و پسر عموی او (خواجه تاج الدین) ساخته شده است.

دومین شخصی که در این گنبد به خاک سپرده شده «امیر جلال الدین» است که هیچ اطلاعاتی در متون تاریخی از او نوشته نشده است.
سومین شخص خواجه عماد الدین محمود قمی است که او را برادر خواجه جمال الدین علی می‌دانند. او از فرزندان خواجه صفی الدین بوده و طبق اسناد تاریخی تا سال ۷۹۱ هجری قمری، بر قم حکومت کرده است.

مقبره‌ مرکزی که بین دو مقبره دیگر قرار گرفته نیز از معماری و طراحی‌های زیبا و منحصر به فردی برخوردار است.
درب ورودی این بنا به سمت آرامگاه شمالی ساخته شده و از جنس چوب است. در این بنای ارزشمند تاریخی هم شاهد شاهکارهای معماری و گچبری‌های زیبا روی کتبیه‌ها، سقف و طاق‌نماها هستیم.

مقبره‌ مرکزی از لحاظ ظاهری به صورت یک ۱۲ ضلعی منتظم در بیرون و یک ۸ ضلعی منتظم از داخل ساخته شده است. همچنین گنبد آن به شکل مخروطی ۱۶ ضلعی بوده و بسیار شبیه به عمارت شمالی است. در واقع این بنا بسیار شبیه به آرامگاه شمالی طراحی شده با این تفاوت که گنبد شمالی دارای گنبد بسیار بلندتر است.

مرمت و بازسازی باغ گنبد سبز

با گذشت زمان و از بین رفتن بخش هایی از بنا توسط سوانح طبیعی مثل سیل و زلزله، اقداماتی در جهت مرمت و بازسازی این مقابر صورت گرفته است.

 باغ گنبد سبز

باغ گنبد سبز

باغ گنبد سبز با سه بنای آن نمونه‌ای از شاهکارهای هنرمندان، معماران و استادکاران ایران قدیم است. باغ گنبد سبز پس از حرم حضرت معصومه از اماکن مهم استان بوده و هر سال علاقمندان زیادی را به خود جذب می‌کند. اگر این بنای تاریخی را ندیدید پیشنهاد میکنیم حتما از آن دیدن فرمایید.

 

 

View this post on Instagram

 

A post shared by qom.today (@qom.today)