دسته‌ها

مناطق

دبیرستان حکیم نظامی: دارالفنون دوم ایران

بهشته بلندنظر
تاریخی

اگر اهل قم باشید یا زیاد به این شهر سفر کرده باشید حتما با بناهای تاریخی و گردشگری آن آشنایی دارید. یکی از آنها مدرسه حکیم نظامی یا دبیرستان امام صادق می‌باشد که با گذشت سالها هنوز هم استوار است و دانش آموزان زیادی را روانه‌ی آموزش عالی در دانشگاه‌های مطرح کشور کرده است. اگر علاقمند به تاریخچه بناهای تاریخی و سیر اتفاقات آن طی زمان هستید پیشنهاد می‌کنیم این مقاله را برای خواندن «دبیرستان حکیم نظامی، دار الفنون دوم ایران» از دست ندهید.

مدارس قم در قرن ۱۳

در اوایل قرن ۱۳ شمسی مردم شهر قم تازه با مدرسه آشنایی پیدا کرده و هنوز به طور کامل از نظام مکتب خانه‌ای جدا نشده بودند، لازمه‌ی این تغییر نگرش در سیستم آموزشی وجود معلم و مدارسِ با تجهیزات در سطح شهر بود.

در آن دوران اولویت ساخت مدرسه بیشتر در دوره دبستان بوده و مقاطع بالاتر با ضعف رو به رو بودند (البته مجموع دبستان‌های شهر هم کمتر از ۱۰ باب بود). به صورتی که شهر قم در آن سالها فقط یک دبیرستان به نام «حکمت» با سه کلاس داشت، که دانش آموزان با تعداد زیاد در آن تا سوم دبیرستان تحصیل کرده و پس از آن ناچار به ترک تحصیل می‌شدند (هیچ کلاس و امکاناتی برای ادامه تحصیل تا ششم دبیرستان وجود نداشت). دانش آموزان کوشاتر که از تمکن مالی بهتری برخوردار بودند بایستی برای ادامه تحصیل به شهرهای بزرگتر مثل تهران رفته و مابقی درس را آنجا ادامه می‌دادند.

این دبیرستان به حدی کوچک بود که رئیس اداره فرهنگ (اداره آموزش و پرورش فعلی) در یکی از اتاق‌های این مدرسه مستقر بود.

سرانجام در سال ۱۳۱۴ شمسی دانشمند مشهور شهر قم آیت الله سید علی اکبر برقعی وضعیت نابسمان دبیرستان‌های شهر قم را به وزیر فرهنگ وقت ایران علی‌اصغرحکمت بیان کرد و پیشنهاد داد که یک دبیرستان ۶ کلاسه مجهز در سطح شهر تاسیس شود.

دانشمند مشهور شهر قم آیت الله سید علی اکبر برقعی
دانشمند مشهور شهر قم آیت الله سید علی اکبر برقعی

علی اصغر حکمت از این نظر استقبال کرده و درصدد بر آمد تا اقدامات لازم را انجام داده و هرچه سریعتر این مدرسه را احداث نماید. به همین منظور قطعه زمینی از اراضی موقوفه حضرت معصومه که مشجر به درختان انار بود را گرفته و شروع به ساخت آن کرد.

ساخت دبیرستان حکیم نظامی قم

اولین کلنگ دبیرستان حکیم نظامی در روز ۲۰ آبان ۱۳۱۴ بر زمین خورد که مصادف بود با نیمه شعبان و افتتاحیه بیمارستان فاطمی که در جوار این زمین قرار گرفته بود. این مراسم با حضور بزرگان شهر و شخصیت‌های سرشناس کشوری که برای افتتاحیه بیمارستان به قم آمده بودند صورت گرفت.

معماری این بنا توسط  «آندره گدار» معمار و باستان شناس فرانسوی که ریاست اداره عتیقیات را نیز بر عهده داشت انجام گرفت، «ماکسیم سیرو» هم که استاد دانشگاه تهران و از کارشناسان موزه لوور فرانسه در ایران بود به وی کمک می‌کرد.

در نهایت این بنا با کمک معماران قمی در سال ۱۳۱۵ ساخته شد.  اما ۲ سال طول کشید تا تجهیزات آن تکمیل شده و در سال ۱۳۱۷ آماده پذیرش اولین دانش آموزان دبیرستانی شود. دبیرستان حکیم نظامی با حضور دبیران مطرح آن زمان استاد علی‌اصغر فقیهی، حمید بقائی نائینی  و سیداحمد توکل شروع به کار کرد.

معماری این بنا توسط  «آندره گدار» معمار و باستان شناس فرانسوی که ریاست اداره عتیقیات را نیز بر عهده داشت انجام گرفت
معماری این بنا توسط  «آندره گدار» معمار و باستان شناس فرانسوی که ریاست اداره عتیقیات را نیز بر عهده داشت انجام گرفت

نامگذاری دبیرستان

نام این دبیرستان قرار بود حکمت شود که دو دلیل برای آن وجود داشت. دلیل اول کوشش‌های علی اصغر حکمت برای ساخت آن بود و دلیل دوم نام دبیرستانی بود که مدرسه جدید را جایگزین آن کرده و قرار بود شاگردان آن را به مدرسه جدید منتقل کنند.

به همین جهت شادروان علی‌اصغر حکمت آیه‌ای از قرآن کریم را در مضمون حکمت انتخاب کرد و دستور داد آن را بر سر در سالن کنفرانس دبیرستان بنویسند. آیه‌ی «یوت الحکمه من یشاء فقداوتی خیراً کثیراً» هنوز هم این آیه با خط و کاشی کاری زیبایی قابل مشاهده است.

رشید یاسمی که یکی از شاعران مطرح ایران است به دلیل دوستی قدیمی که با علی اصغر حکمت داشت شعر‌ی را در زمینه بنای دبیرستان سرود. این اشعار هنوز با گچبری زیبایی در سر در آن نوشته شده است. آن شعر این است:
وزیر نامور حکمت پی افکند            به قم کافی که بس ستوار و زیباست
دبیرستان حکمت گشت نامش      که کانِ دانش و باغ هنرهاست
جوانان اندرین گلزار چینند             گل کردار نیک و گفته راست
کلید فرّهی و کامیابی                 از این در جست هر کش چشم بیناست
«کلیدکام‌‌ها در دست داناست»

لوگو یا نشان این مدرسه از ۲ حرف «ح» تشکیل شده که بر گرفته از کلمه حکمت است، همچنین در بالا و پایین آن به خوبی کلمه دانایی و توانایی به چشم می خورد. کنار آن شعر «توانا بود هر که دانا بود» با خط زیبا و کاشی‌کاری نفیس نیز نصب شده که هنوز پابرجاست.

لوگو یا نشان این مدرسه از 2 حرف «ح» تشکیل شده که بر گرفته از کلمه حکمت است،
لوگو یا نشان این مدرسه از ۲ حرف «ح» تشکیل شده که بر گرفته از کلمه حکمت است،

همه چیز تا زمان افتتاح مدرسه حکمت خوب پیش رفت تا اینکه علی اصغر حکمت از سمت وزارت عزل شده و اسماعیل مرآت جانشین وی شد. از آنجایی که مرآت علاقه‌ای به نام گذاری مدرسه با عنوان حکمت نداشت بر آن شد تا نام مدرسه را به حکیم نظامی تغییر دهد. دلیل حرف او هم نوشته شدن اشعار حکیم نظامی شاعر نامی کشور بر دیوارهای مدرسه است.

او گفته بود که حکیم نظامی یک شاعر قمی است و به دلیل مصادف شدن افتتاحیه مدرسه با بزرگداشت وی در همایش فرمانداری قم، این نام را برای مدرسه مناسب دید. اشعاری که وی به واسطه آن ادعا می‌کرد حکیم نظامی یک شاعر قمی است، این است:

چو دُر گرچه در بحر گنجه گمم            ولی از دهستان شهر قمم
به تفرش دهی هست «طا» نام او      نظامی از آن ده شده نامجو

شایان ذکر است که جمع کثیر دانشمندان و مورخان این ابیات را از حکیم نظامی ندانسته و آن ها را جزو نوشته های خارجی از کتاب او ذکر می‌کنند.

علارغم برنامه ریزی‌های انجام شده بالاخره نام حکیم نظامی برای این مدرسه انتخاب و از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۶۳ ماندگار شد. سال ۱۳۶۳ (بعد از انقلاب) روند تغییر نام مدرسه ادامه پیدا کرد و بدون هیچ دلیل منطقی به دبیرستان امام صادق تغییر یافت. در عجیب بودن این تصمیم همین بس که حکیم نظامی شاعری مومن و خداپرست بود و مقدمه تمام دیوان‌های خود را در وصف خدا و توحید سروده است.

سیستم آموزشی دبیرستان حکیم نظامی

این دبیرستان ماندگار نزدیک به یک قرن است که فعالیت خود را آغاز کرده و هنوز جزو آموزشگاه‌های مطرح شهر است. اما شاید بتوانیم نقطه اوج این مرکز را در دهه ی ۲۰ و ۳۰ بدانیم که به تربیت دبیران و دانشمندانی پرداخته که همگی به مقام دکترا و استادی داشنگاه رسیده و به تالیف کتاب‌های مختلف تخصصی پرداخته‌اند.

بیشتر این کتاب ها هنوز به عنوان مرجع کتب دانشگاهی شناخته شده و نمونه‌ی بهتری از نمونه‌های خارجی خود هستند. کمتر مدرسه‌ای در سطح کشور با چنین پتانسیلی یافت می‌شود که به پرورش دانش آموزان این چنینی به صورت مستمر پرداخته باشد. دبیرستان حکیم نظامی با حضور دبیران مطرح آن زمان استادعلی‌اصغر فقیهی، حمید بقائی نائینی  و سیداحمد توکل شروع به کار کرد.

دبیران دبیرستان

بعد از افتتاح دانشگاه تهران در زمان پهلوی دانش آموختگان تحصیل کرده دانشگاهی برای تدریس به دبیرستان حکیم نظامی می‌آمدند. دلایلی که آن‌ها این مدرسه را برای شغل خود در نظر گرفتند به شرح زیر است.

  1. شاگردان اول و ممتاز دانشگاه حق انتخاب اول برای شغل را داشتند.
  2. آنها قم را انتخاب می‌کردند تا از محضر مراجع تقلید استفاده کنند.
  3. به تهران نزدیک بوده و می‌توانستند به تحصیلات خود تا دکتری ادامه دهند.

همه‌ی این ها دلایل خوبی بود تا دبیرستان حکیم نظامی استادان و دبیران بزرگی را کنار خود داشته و در نتیجه شاگردان ممتاز و باتجربه‌ای را به جامعه تحویل دهد.

در حال حاضر اکثر دبیران این مدرسه مانند: دکتر بهرام فره وشی، دکتر حسین کریمان، دکتر حسن سادات ناصری، دکتر امیرحسن یزدگردی، استاد علی‌اصغر فقیهی، دکتر محمدامین ریاحی، دکتر ابوالفضل مصفا، رضا جزی، سیداحمد توکل و شهید آیت‌الله بهشتی که که جزو اولین دبیران آن جا محسوب می‌شدند در گذشته‌اند. اما عده‌ای از دبیران قدیمی دهه ۲۰ و دهه ۳۰ در قید حیات بوده و هنوز تعاملات خود با برخی دانش آموزان و مسئولین انجمن دبیرستان حفظ کرده‌اند.

عکسی از اولین دبیران دبیرستان حکیم نظامی
عکسی از اولین دبیران دبیرستان حکیم نظامی

از این بزرگواران می توان به دکتر عباس حری دبیر پیشین دبیرستان حکیم نظامی اشاره کرد. ایشان که در سال ۱۳۴۰ بنیانگذار موسسه ملی زبان در تهران بودند، به مدت ۲ سال یعنی در اوایل دهه ۳۰  تدریس زبان انگلیسی را در این مدرسه به عهده داشتند.

نکته‌ای که بر محبوبیت حری می‌افزود عشق و علاقه‌ای بود که او به کار و دانش آموزان خود ابراز کرده و از هیچ گونه خدمات مادی و معنوی برای آن‌ها دریغ نداشت. ایشان تمامی این زحمات را در حالی انجام داده است که شهرقم در آن سالها با کمبود دبیر و حتی ریاست فرهنگ مواجه بوده است. دکتر غلامعلی اخروی هم اکنون یکی از شخصیت‌های محبوب شهر قم است.

از دبیران بزرگ دیگر می‌توان به دکتر مهدی خاتمی دبیر فیزیک اشاره کرد که علاوه بر تدریس هدف خود را بر تعلیم و تربیت دانش آموزان گذاشته بود. ایشان در پایان خدمت خود به عنوان معاون وزارت فرهنگ و هنر برگزیده و همچنین عضو فعال در دبیرستان هدف تهران شد.

بهرحال این دبیرستان به همت دبیران کوشا و هدفمندی که داشت، کانون پرورش دانش آموزانی است که اکثر آن‌ها در قسمت‌های مختلف دانشگاهی، صنعتی و تجاری بهترین هستند، اگر بخواهیم به نام برخی از آن ها اشاره کنیم:

دکتر یوسف‌نیا (جراح قلب)، شاهرخ ظهیری صاحب موسسه و بنیانگذار مواد غذایی مهرام، دکتر علی اشرف صادقی(عضو فرهنگستان ادب و فارسی ایران)،دکتر هـــرمز ظهیری(جراح و ارتوپد نامی ساکن آمریکا)، دکتر مظاهر مصفا، دکتر عباس یونسی (مسئول دپارتمان فاماکولوژی دانشگاه تهران)، آقای امیرحسینی (قاضی عالی رتبه)، دکتر پرویز اشقری(جراح عمومی)، رضا فرجی دانا رئیس دانشگاه تهران و وزیر علوم قبلی، سید احمد خمینی و برادران لاریجانی از دانش آموختگان برجسته این دبیرستان هستند. به همین جهت است که به آن «دارالفنون دوم ایران» می‌گویند.

تغییرات دبیرستان حکیم نظامی

حدودا ۹۰ سال پیش بنای مدرسه در ۲ طبقه با کلاس هایی اکثرا بزرگ ساخته شد. از همان ابتدا تمامی قسمت‌های لازم برای یک دبیرستان مثل کتابخانه، سالن سخنرانی، آزمایشگاه و زمین‌های ورزش (والیبال، بسکتبال و فوتبال) و ساختمان مسکونی برای نگهبان لحاظ شد که تا امروز پا بر جا هستند.

بعد از درگذشت غلامحسین آل یاسین رئیس پیشین دبیرستان، سالن سخنرانی دبیرستان را بنام او تالار آل یاسین نامگذاری کردند. اشعار حکیم نظامی که شاعر مورد توجه علی اصغر حکمت بود هنوز در قسمت‌های مختلف دبیرستان با گچبری‌های زیبا خودنمایی می‌کنند.

اشعاری مانند «وانکه دانش نباشدش روزی، ننگ دارد ز دانــــش‌آموزی»، «هنر آموز کز هنرمندی، درگشائی کنی و در بندی» و «هرکه ز آموختن ندارد ننگ، در بر آرد ز آب و لعل از سنگ»

همچنین پس از درگذشت استاد علی‌اصغر فقیهی که استاد فرهیخته و ادیبی بود ( نویسنده کتاب‌های تاریخ شاهنشاهی عضدالدوله و ترجمه نهج‌البلاغه ) دانش‌ آموختگان به احترام وی بر آن شدند مجسمه و کتیبه‌ای ماندگار از او ساخته و بر دیوار کریدر دبیرستان نصب نمایند. (این اقدام به کوشش دکتر علی محسنی شاگرد قدیمی دبیرستان صورت گرفت.)

مرمت و بازسازی

ساختمان دبیرستان حکیم نظامی امام صادق(ع) نزدیک ۲۰ سال است که به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسیده است. با گذشت بیش از ۹۰ سال از ساخت بنا و استفاده مکرر آن توسط دانش آموزان، برخی از قسمت‌های مدرسه در حال تخریب و انهدام هستند اما متأسفانه مسئولین مدرسه و سازمان میراث فرهنگی از تعمیر و مرمّت آن غافل شده‌ است.

برخی از قسمت های مدرسه در حال تخریب و انهدام هستند
برخی از قسمت های مدرسه در حال تخریب و انهدام هستند

دبیرستان ماندگار امام صادق

در سال ۱۳۸۴ این دبیرستان جزو ۸ مدرسه‌ای قرار گرفت که سابقه تاریخی آن‌ها به بیش از ۵۰ سال رسیده و در منزله آموزش و تعلیم بی‌‌نظیر بودند به همین خاظر نام «ماندگار» را برای آن برگزیدند.

در آبان ۱۳۹۰ پنجاهمین سال تأسیس این مؤسسه بزرگ علمی جشن گرفته شد و کتاب نفیس «سرگذشت یک مکتب» که سرگذشت دبیرستان حکیم نظامی- امام صادق طی سالها بود با چاپ رنگی و جلد نفیس به حضار اهدا گردید.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by qom.today (@qom.today)