دسته‌ها

مناطق

مدرسه غیاثیه قم: یک سردر و دو مناره بازمانده از تاریخ

بهشته بلندنظر
تاریخی

اگر سری به میدان کهنه قم در محله پامنار زده باشید حتما ۳ مناره بلند و با شکوه آن که به پامنارهای قم شهرت دارد را دیده‌اید. یکی از این مناره‌ها که برای اواخر قرن سوم قمری است مربوط به خود میدان کهنه بوده و دو تای دیگر با توجه به روایاتی مربوط به بنای مدرسه غیاثیه قم در قرن نهم هجری قمری است.

مدرسه غیاثیه که امروزه کمتر کسی اسم آن را شنیده، روزگاری اولین و بزرگترین مدرسه قم بوده و اهمیت زیادی بین مردم و حاکمان شهر داشته است. در حال حاضر اگر به میدان کهنه بروید چیزی بیشتر از یک سردر و دو مناره از این مدرسه پیدا نخواهید کرد. می‌خواهیم در ادامه شما را با این آثار تاریخی و گردشگری شهر آشنا کرده و از علت و نحوه‌ی ساخت آن به شما بگوییم، پس همراهمان باشید.

مدرسه غیاثیه که امروزه کمتر کسی اسم آن را شنیده، روزگاری اولین و بزرگترین مدرسه قم بوده و اهمیت زیادی بین مردم و حاکمان شهر داشته است.
مدرسه غیاثیه که امروزه کمتر کسی اسم آن را شنیده، روزگاری اولین و بزرگترین مدرسه قم بوده و اهمیت زیادی بین مردم و حاکمان شهر داشته است.

محله پامنار

پامنار به خانه‌ها و محله‌هایی گفته می‌شود که در اطراف مناره یا گلدسته ساخته شده‌اند. منارها ساختمان‌هایی بلند شبیه به یک برج هستند که طی سالها استفاده‌های متفاوتی داشته‌اند. مثلا بعضی از آن‌ها برای مرزبانی از کشور یا شهر ساخته می‌شدند.

تاریخچه مدرسه غیاثیه قم

این مدرسه میراث ارزشمند کشور ماست که در محله پامنار حدفاصل محله‌ی «چهارمردان» و «مسجد جامع» واقع شده است. این مدرسه عظمت بسیاری داشته و طی سالها دانش آموزان زیادی را برای آبادانی کشور تحویل داده است. اما بر اثر بلایای طبیعی مثل سیل و زلزله تمامی این مدرسه به جز یک سردر و دو مناره از بین رفته است.

به نظر می‌رسد که این مدرسه در سال ۸۳۰ هجری قمری ساخته شده است. هرچند که از آن چیز زیادی باقی نمانده اما در وصف تلفیق آجر – کاشی ،گچبری‌ها و تزئینات آن سخن‌های زیادی در کتب تاریخی نوشته شده است.

برخی مورخان به وجود دو مناره در قم اشاره کرده‌اند که یکی از آن‌ها در سال ۴۴۷ هجری قمری در خارج از شهر به تلاش «میر ابوالفضل عرقی» و دیگری توسط «کمال‌الدین ثابت وزیر» در سال ۵۲۷ قمری در داخل شهر ساخته شده است. البته آیت الله فیض این موضوع را رد کرده و معتقد است در قم این دو مناره وجود نداشته مگر سردر مدرسه غیاثیه.

مدرسه غیاثیه قم بر اثر بلایای طبیعی مثل سیل و زلزله تمامی این مدرسه به جز یک سردر و دو مناره از بین رفته است.
مدرسه غیاثیه قم بر اثر بلایای طبیعی مثل سیل و زلزله تمامی این مدرسه به جز یک سردر و دو مناره از بین رفته است.

قدمت مدرسه

بین مورخان تاریخی اختلاف نظر‌ها بر سر قدمت این مدرسه زیاد است. اما یک احتمال قوی‌تر است و آن با توجه به کتیبه‌ای است که روی یکی از مناره‌ها بوده و مورخان با توجه به ساخت بنا را مربوط به نیمه نخست قرن نهم و یا سال ۸۳۰ هجری قمری می‌دانند. اما برخی دیگر به دلیل شباهت ساختار باقی مانده با بناهای دوران سلجوقی قدمت آن را برای قرن ۶ یا ۷ قمری تخمین زده‌اند.

علت نامگذاری مدرسه

در برخی از کتب تاریخی مثل گنجینه آثار قم، از این مدرسه با نام شرفیه یاد شده است، علت نامگذاری آن اعتقاد بر این موضوع است که مدرسه به دستور «شرف‌الدین ابوطاهر بن علی قمی»، یکی از وزرای دوره‌ی سلجوقی ساخته شده است. (طبق این کتاب بنای مدرسه باید در سال ۵۴۷ قمری که برابر با اوایل قرن ششم است، ساخته شده است)

روبه روی این مدرسه یک حمام ساخته شده و فردی به نام «غیاث الدین رضوی» که سرکشیک آستانه قدس رضوی بوده (در زمان شاه اسماعیل صفوی) آن را وقف کرده است. از آن به بعد این محوطه به نام غیاثیه شناخته شد و مدرسه هم به دلیل حضور در این منطقه به نام «مدرسه غیاثیه» شهرت پیدا کرده است.

معماری بنای باقی مانده از مدرسه غیاثیه قم

گفتیم که از این بنای تاریخی قسمت‌های کوچکی باقی مانده که می‌خواهیم در ادامه به اجمال از هرکدام بگوییم.

سردر

باقی مانده از مدرسه غیاثیه قم مربوط به درب شرقی این مدرسه بوده که در ارتفاع ۱۲ متر، به عرض ۷ و عمق ۴ متر ساخته شده است. این بنا از دو پایه آجری ساخته شده که بین آن دو، طاق نمای کم عرض و کم عمقی در دو طبقه دارد.

احتمالا بین این دو طبقه کتیبه‌های گچی وجود داشته که با گذشت سال‌ها از بین رفته است. همچنین بنظر می‌رسد که سقف با به صورت مقرنس تزئین شده باشد اما امروزه هیچ اثری از آن نمی‌بینیم. از مجموعه گچبری‌های داخل ایوان سردر ورودی، تنها قسمت‌های کوچکی از کتیبه‌های پوشش قوسی آن مزین به نام‌های حضرت محمد و حضرت علی علیه السلام با خط بنایی باقی مانده است.

سردر ورودی مدرسه غیاثیه مربوط به درب شرقی این مدرسه بوده که در ارتفاع 12 متر، به عرض 7 و عمق 4 متر ساخته شده است.
سردر ورودی مدرسه غیاثیه مربوط به درب شرقی این مدرسه بوده که در ارتفاع ۱۲ متر، به عرض ۷ و عمق ۴ متر ساخته شده است.

مناره ها

در آن روزها که تمامی خانه‌ها یک طبقه و کوتاه ساخته می‌شدند، دو مناره بلند در مدرسه غیاثیه قم نشان از شکوه آن در مقایسه با ساختمان‌های کناری داشت. این دو مناره در بالای ایوان ساخته شده‌ و با گذشت سالها هنوز با صلابت ایستاده‌اند.

هر کدام از مناره‌ها به قطر ۵۰/۲ و ارتفاع ۱۳ متر از روی ایوان (۲۵ متر از سطح زمین) با گچ و آجر ساخته شده‌اند. تزئینات این بنا به خودی خود بسیار جذاب بوده و می‌تواند هر نگاهی را به خود جلب کند.

آجرهای مربعی به صورت اریب یا لوزی برای ساخت مناره‌ها کنار هم قرار گرفته‌اند و تزئین آن توسط کاشی‌های فیروزه‌ای بسیار چشم نواز است. این کاشی‌های فیروزه‌ای چلیپا شکل بیشتر در گلوگاه‌ها نصب شده است.

اما در بالاترین قسمت مناره و قبل از گلدسته شاهد کتیبه‌ای هستیم که از کاشی خشتی به ارتفاع ۵۰ سانتی متر ساخته شده است. بنا به روایات و عکس‌های موجود از آن، با خط ثلث سفید در زمینه لاجوردی آیه ۴۱ سوره فاطر دور تا دور مناره نوشته شده است.(بعد از جنگ جهانی اول و هنگامی که شهر قم مورد حمله هوایی نیروهای بیگانه قرار گرفت، یکسری از این کتیبه‌ها فروریخت.)

در حال حاضر زلزله‌های مکرر دهه ۵۰ منجر به تخریب ۶ متر بالایی از منار شمالی شده و اهیچ اثری از کتیبه مربوط به این مناره وجود ندارد.

این اطلاعات با توجه به مطالعات دکتر مدرسی طباطبایی و عکس‌های جمع آوری شده توسط وی بدست آمده است. در کتاب تربت پاکان که تالیف آن به سال ۱۳۵۴ شمسی برمی‌گردد عکس‌هایی از مناره‌های مدرسه غیاثیه قم موجود است که در مناره شمالی هنوز قسمتی از آیه ۴۱ سوره فاطر یعنی «… لتاان امسکهما من احد من بعده» مشاهده می‌شود.

در مناره جنوبی هم طبق همین کتاب آیه «اللّه‏ الذی رفع السموات بغیر عمد ترونها…» نگاشته شده بود که بر اثر ریزش قسمت‌های بالایی مناره تنها همین قسمت از آیه باقی مانده است.
بر اثر زلزله‌هایی که طی سالها اتفاق افتاده قسمتی از این مناره‌ها تخریب شده است ولی با تلاش سازمان میراث فرهنگی بازسازی شده است.

در مناره جنوبی هم طبق همین کتاب آیه «اللّه‏ الذی رفع السموات بغیر عمد ترونها...» نگاشته شده بود که بر اثر ریزش قسمت‌های بالایی مناره تنها همین قسمت از آیه باقی مانده است.
در مناره جنوبی هم طبق همین کتاب آیه «اللّه‏ الذی رفع السموات بغیر عمد ترونها…» نگاشته شده بود که بر اثر ریزش قسمت‌های بالایی مناره تنها همین قسمت از آیه باقی مانده است.

در قسمت انتهایی کتیبه تاریخ ۸۳۰ هجری قمری به صورت «فی… سنه ثلاثین ثمانمائه » نوشته شده که نشان دهنده قدمت بنا می‌باشد. این نوشته برای اولین بار توسط خود دکتر طباطبایی خوانده شد.)
گفتنی است که برای رسیدن به موذنه مناره از روی بام ۶۴ پله‌ی پیچ به طول ۲۴ سانتی متر ساخته شده است.

وسعت مدرسه

با گذشت زمان در اطراف مدرسه غیاثیه قم بازار و چهارسوق قم ساخته شد. همین موضوع باعث شد تا سردر ورودی مدرسه در قسمت شرقی بازار قرار بگیرد، حتی در قسمت مقصوره‌ی مسجد، یک در رو به بازار باز شد.
بر اثر سیلی که در سال ۱۴۰۵ قمری شهر قم را در برگرفت، بیشترین قسمت از این مدرسه را نابود شده و امروزه قسمت جنوبی مدرسه با خیابان آذر ادغام شده است.

مسجد مدرسه غیاثیه قم

مدرسه‌ی بزرگ غیاثیه دارای یک مسجد نیز بوده که جلال و شکوه بسیاری داشته است. به منظور رفاه حال و آسایش علم‌اند وزان و طلبه‌ها یک سرداب زیر زمین آن ساخته بودند تا در فصل تابستان فضای مناسبی برای استراحت علاقمندان فراهم شده باشد.

شواهد تاریخی حاکی از آن است که این سرداب بسیار وسیع بود است.

این اثرتاریخی در ۱۲ مهرماه سال ۱۳۷۷ خورشیدی با شماره‌ی ۲۱۲۹، در لیست میراث ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by qom.today (@qom.today)